DOBRA OSOBISTE

Postępowanie o ochronę dóbr osobistych
  1. Jakie środki ochrony przewidują przepisy prawa?

Artykuł 24 k.c. wymienia roszczenia przysługujące w razie zagrożenia lub naruszenia dobra osobistego oraz wskazuje, że realizacja tych roszczeń nie jest możliwa, jeżeli działanie naruszyciela nie jest bezprawne. Przepis ten wymienia i reguluje bardziej szczegółowo roszczenia o zaniechanie i o usunięcie skutków naruszenia (roszczenia niemajątkowe) oraz wskazuje na możliwość dochodzenia także roszczeń majątkowych (o zadośćuczynienie pieniężne lub zapłatę odpowiedniej sumy na cel społeczny, a także o naprawienie szkody majątkowej) na podstawie przepisów odrębnych.

  1. Jakie są przesłanki dochodzenia roszczeń niemajątkowych?

Możliwość żądania zaniechania działania uzależniona jest od tego, czy istnieje zagrożenie naruszenia dobra osobistego, natomiast możliwość żądania usunięcia skutków naruszenia zależy od tego, by naruszenie takie nastąpiło. Podstawową przesłanką wymagająca ustalenia w procesie o ochronę dóbr osobistych jest więc naruszenie tego dobra – rzeczywiste albo potencjalne i prawdopodobne. Do różnych typów dóbr osobistych odnoszą się różne postacie naruszeń i trudno tu o jakieś uogólnione reguły.

  1. Jakie są przesłanki dochodzenia roszczeń majątkowych?

Wzmianka o naprawieniu szkody “na zasadach ogólnych” w art. 24 k.c. służy wskazaniu, że w razie powstania szkody majątkowej w wyniku naruszenia dobra osobistego będą mogły mieć zastosowanie normy Kodeksu cywilnego i innych ustaw o odpowiedzialności za czyny niedozwolone.

  1. Kto może wystąpić z żądaniem ochrony dóbr osobistych?

Jedynie osoba bezpośrednio dotknięta naruszeniem, tj. ta, której dobra zostały bezpośrednio naruszone działaniem sprawcy. Roszczenia nie przysługują osobom, których dobra, a tym bardziej dobre samopoczucie zostało pośrednio dotknięte w wyniku zachowań wymierzonych w dobra innych podmiotów.

  1. Jaki charakter ma odpowiedzialność sprawcy?

Odpowiedzialność za naruszenie dóbr osobistych ma charakter odpowiedzialności sprawczej, ponoszonej przez osobę, której zachowanie jest lub może być przyczyną uszczerbku w cudzych dobrach osobistych. Reguła ta odnosi się w sposób bezwzględny do roszczeń niemajątkowych przysługujących pokrzywdzonemu. W odniesieniu do roszczeń majątkowych zakres podmiotowy odpowiedzialności może jednak być rozszerzony przez przepisy o czynach niedozwolonych, nakładające niekiedy obowiązek naprawienia szkody na inne podmioty niż sprawca (odpowiedzialność gwarancyjna).

Rodzaje dóbr osobistych
  1. Czym są dobra osobiste?

Dobrami osobistymi są powszechnie uznane w społeczeństwie wartości niemajątkowe związane ściśle z osobą człowieka i będące przejawami godności osoby ludzkiej, obejmujące przede wszystkim integralność fizyczną i psychiczną oraz indywidualność człowieka.

  1. Czy o dobrach osobistych możemy mówić również w wypadku osób prawnych?

Tak, na wzór konstrukcji dóbr osobistych osób fizycznych, choć z innym uzasadnieniem aksjologicznym, ustawodawca stworzył instytucję dóbr osobistych osób prawnych, każąc do nich stosować odpowiednio przepisy o ochronie dóbr osobistych osób fizycznych.

  1. Jakie dobra osobiste podlegają ochronie?

Życie, zdrowie, nietykalność cielesna, integralność seksualna, wolność, swoboda sumienia i wyznania, nazwisko i pseudonim, wizerunek, głos, stan cywilny, przynależność do określonej płci, prywatność, wolność komunikowania się i tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość, kult pamięci o zmarłej osobie bliskiej.

  1. Czy katalog dóbr osobistych jest katalogiem wyczerpującym?

Nie, dokonane w art. 23 k.c. wyliczenie dóbr osobistych nie jest zupełne, ma charakter przykładowy. Obok wymienionych w tym przepisie dóbr mogą zatem istnieć i w rzeczy samej istnieją inne dobra osobiste.

Roszczenia
  1. Kiedy możemy wystąpić z roszczeniem o zaniechanie naruszenia?

Podstawową przesłanką roszczenia o zaniechanie naruszenia dobra osobistego jest istnienie stanu zagrożenia – obiektywnie uzasadnione przekonanie, że naruszenie dobra w przyszłości jest prawdopodobne. Może ono zaistnieć w sytuacji, gdy do naruszenia dobra osobistego już doszło, ale zachodzi prawdopodobieństwo, że naruszenie to będzie kontynuowane, a także wówczas, gdy dobro jeszcze nie zostało naruszone, a uprawniony chciałby naruszeniu w pełni zapobiec.

  1. Co należy wykazać dochodząc roszczenia (o zaniechanie naruszenia)?

Dochodząc roszczenia, uprawniony musi wskazać, jakiego zachowania (zaniechania jakich działań) domaga się od osoby, ze strony której grozi mu naruszenie. Wymaga to określenia postaci spodziewanego naruszenia dobra. Treścią żądania uprawnionego mogą być nie tylko zachowania bierne – niepodejmowanie działań prowadzących do naruszenia dobra osobistego.

  1. Kiedy możemy wystąpić z roszczeniem o usunięcie skutków naruszenia?

Roszczenie o dopełnienie czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia przysługuje w wypadku, gdy do naruszenia dobra osobistego już doszło. Okolicznością wyłączającą skuteczne dochodzenie tego roszczenia jest fakt, że dokonane naruszenie nie było bezprawne.

  1. Co należy wykazać dochodząc roszczenia (usunięcia skutków naruszenia)?

Uprawniony może domagać się dokonania czynności faktycznych potrzebnych do usunięcia stanu rzeczy powodującego uszczerbek w jego dobrach osobistych, a także złożenia oświadczeń kompensujących np. skutki naruszenia dobrego imienia (sprostowanie, publiczne przeprosiny) czy godności osobistej (przeprosiny skierowane indywidualnie do pokrzywdzonego). W każdym wypadku powód musi sprecyzować treść swojego żądania.

Wyłączenie bezprawności
  1. Kiedy będziemy mieli do czynienia z wyłączeniem bezprawności?

Podmiot naruszający cudze dobro osobiste nie będzie ponosił tej odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że jego zachowanie nie było bezprawne, a więc że istniały okoliczności, które je wystarczająco usprawiedliwiały.

  1. Jakie okoliczności bezwzględnie wyłączają bezprawność?

Bezprawność naruszenia dobra osobistego zostaje wyłączona, jeżeli dobro naruszono za zgodą uprawnionego, pod warunkiem jednak, że: 1) zgoda ta została udzielona w granicach, w jakich podmiot udzielający jej może swoim dobrem dysponować; 2) zgoda nie jest sprzeczna z prawem ani z zasadami współżycia społecznego; 3) zgoda została udzielona przed lub najpóźniej w chwili dokonywania naruszenia i nie została do tej chwili cofnięta; 4) zgoda jest konkretna w swojej treści; 5) została udzielona ze świadomością jej skutków; 6) działanie naruszające dobra osobiste mieści się w zakresie udzielonej naruszającemu zgody. Podobną do zgody okolicznością wyłączającą bezprawność naruszenia dobra osobistego jest działanie na własne ryzyko. Polega ono na tym, że ktoś bez istotnej potrzeby, dobrowolnie i świadomie naraża się na znane mu szczególne niebezpieczeństwo czy uczestniczy w niebezpiecznej sytuacji. Bezprawność naruszenia dobra osobistego jest także wyłączona, gdy naruszający je działa na podstawie upoważnienia ustawowego.

  1. Jakie okoliczności względnie wyłączają bezprawność?

Najtrudniejsze do oceny są te sytuacje, w których osoba naruszająca cudze dobro osobiste nie może powołać się na przysługujące jej prawo podmiotowe skuteczne wobec drugiego, a jedynie na to, że podejmując swoje działanie, korzystała z przysługującej jej wolności – swobody wypowiedzi, swobody twórczości, wolności pozyskiwania i przekazywania informacji itp. Dla rozstrzygnięcia o bezprawności naruszenia lub jej braku konieczne jest porównanie wagi obu wchodzących w kolizję dóbr – naruszonego dobra osobistego i realizowanej przez naruszyciela wolności, dokonywane z uwzględnieniem okoliczności konkretnego przypadku naruszenia.

  1. Prywatność osób publicznych.

Osoby prowadzące działalność publiczną muszą znosić naruszenia sfery ich prywatności w takim zakresie, w jakim uzyskanie przez społeczeństwo informacji jest potrzebne dla oceny publicznej działalności tych osób oraz ustalenia ich kwalifikacji do pełnienia tej działalności.

Uzyskaj dodatkowe informacje

Potrzebujesz pomocy naszego specjalisty?